اختلالات خواب گروهی از مشکلات پزشکی هستند که زمان، کیفیت یا الگوی خواب را به‌طور مداوم برهم می‌زنند و بر هوشیاری، خلق‌وخو یا عملکرد روزانه اثر می‌گذارند. هر شب بدخوابیدن به معنای اختلال خواب نیست؛ تکرار مشکل و پیامدهای آن در طول روز اهمیت دارد.
اگر مشکل خواب شما مداوم است، با خروپف و قطع تنفس، خواب‌آلودگی شدید روزانه یا رفتارهای غیرعادی هنگام خواب همراه شده است، ارزیابی پزشکی را به تأخیر نیندازید.
این مطلب برای افزایش آگاهی عمومی است و جای تشخیص یا توصیه پزشک، داروساز یا متخصص خواب را نمی‌گیرد. مصرف خودسرانه قرص خواب، آرام‌بخش یا مکمل می‌تواند علائم یک بیماری زمینه‌ای را پنهان کند یا با داروهای دیگر تداخل داشته باشد.
اختلال خواب چیست و چه تفاوتی با یک شب بدخوابی دارد؟
گاهی استرس، بیماری کوتاه‌مدت، سفر یا یک تغییر برنامه باعث چند شب خواب نامناسب می‌شود. اختلال خواب زمانی مطرح می‌شود که مشکل به شکل تکرارشونده ادامه پیدا کند، فرصت کافی برای خواب وجود داشته باشد و خواب نامناسب باعث خستگی، کاهش تمرکز، افت عملکرد، تحریک‌پذیری یا خواب‌آلودگی روزانه شود.
کمبود خواب با اختلال خواب یکسان نیست. ممکن است فرد به دلیل کار یا عادت شخصی زمان کافی برای خواب نگذارد، در حالی که فرد دیگری با وجود زمان کافی نتواند بخوابد یا خواب باکیفیتی داشته باشد. البته هر دو وضعیت می‌توانند سلامت و ایمنی را تحت تأثیر قرار دهند و گاهی هم‌زمان رخ می‌دهند.
مهم‌ترین انواع اختلالات خواب کدام‌اند؟
طبقه‌بندی تخصصی اختلالات خواب گسترده است، اما برای شناخت اولیه می‌توان آن‌ها را در چند گروه اصلی دید:
بی‌خوابی
بی‌خوابی با دشواری در به خواب رفتن، بیدارشدن مکرر، بیدارشدن زودتر از زمان دلخواه یا خواب بی‌کیفیت شناخته می‌شود؛ به‌شرط آنکه فرصت مناسبی برای خواب وجود داشته باشد. بی‌خوابی می‌تواند کوتاه‌مدت یا مزمن باشد. برای شناخت دقیق‌تر نشانه‌ها و پیامدهای آن، مطلب بی‌خوابی چیست را بخوانید.
اختلالات تنفسی مرتبط با خواب
آپنه خواب از شناخته‌شده‌ترین اختلالات این گروه است. در این وضعیت، تنفس هنگام خواب بارها کم یا متوقف می‌شود. خروپف بلند، مشاهده وقفه تنفسی، نفس‌نفس‌زدن یا احساس خفگی در خواب، سردرد صبحگاهی و خواب‌آلودگی روزانه از نشانه‌های مهم‌اند. خروپف به‌تنهایی تشخیص آپنه نیست، اما همراهی آن با این علائم نیاز به بررسی دارد.
اختلالات خواب‌آلودگی مرکزی
این گروه با خواب‌آلودگی شدید روزانه شناخته می‌شود که فقط با کمبود خواب توضیح داده نمی‌شود. نارکولپسی یکی از این اختلالات است و ممکن است با حمله ناگهانی خواب، فلج خواب، توهم هنگام خواب‌رفتن یا بیدارشدن و در بعضی افراد ضعف ناگهانی عضلات در پی هیجان همراه باشد.
اختلالات ریتم شبانه‌روزی
در این اختلالات، ساعت زیستی بدن با زمان موردنیاز برای خواب و بیداری هماهنگ نیست. تأخیر فاز خواب، جلو افتادن فاز خواب، کار شیفتی و پرواززدگی نمونه‌هایی از این گروه‌اند. فرد ممکن است در ساعت دلخواه نتواند بخوابد، اما در ساعت سازگار با ریتم بدن خواب نسبتاً طبیعی داشته باشد.
اختلالات حرکتی مرتبط با خواب
سندرم پای بی‌قرار باعث احساس ناخوشایند و میل شدید به حرکت‌دادن پاها، معمولاً هنگام استراحت و در عصر یا شب، می‌شود. حرکات دوره‌ای اندام‌ها هنگام خواب نیز می‌تواند خواب را تکه‌تکه کند؛ فرد همیشه از این حرکات آگاه نیست.
پاراسومنیاها یا رفتارهای غیرعادی هنگام خواب
راه‌رفتن در خواب، وحشت شبانه، کابوس‌های مکرر و اختلال رفتار خواب REM در این دسته قرار می‌گیرند. برخی موارد به‌ویژه در کودکان گذرا هستند، اما رفتارهای تازه‌شروع‌شده، آسیب‌زا یا همراه با حرکات شدید باید ارزیابی شوند.
علائم اختلال خواب چیست؟
نشانه‌ها فقط به شب محدود نیستند. بعضی افراد بیشتر با پیامدهای روزانه متوجه مشکل می‌شوند. علائم شایع عبارت‌اند از:
- دشواری مکرر در به خواب رفتن یا ادامه خواب؛
- بیدارشدن زودهنگام یا احساس سرحال‌نبودن پس از خواب؛
- خروپف بلند، قطع تنفس مشاهده‌شده، نفس‌نفس‌زدن یا خفگی در خواب؛
- خواب‌آلودگی شدید، چرت ناخواسته یا کاهش هوشیاری در روز؛
- کاهش تمرکز و حافظه، کندشدن واکنش و افزایش خطا؛
- تحریک‌پذیری، تغییر خلق، اضطراب یا افت انگیزه؛
- سردرد صبحگاهی، خشکی دهان یا بیدارشدن مکرر برای ادرار؛
- احساس ناخوشایند پاها، حرکات مکرر اندام‌ها یا رفتارهای غیرعادی در خواب.
در کودکان، کمبود یا اختلال خواب همیشه به شکل خواب‌آلودگی دیده نمی‌شود؛ بیش‌فعالی، تحریک‌پذیری، مشکل توجه، افت تحصیلی یا رفتارهای تکانشی نیز ممکن است مطرح باشند.
چه عواملی می‌توانند باعث اختلال خواب شوند؟
اختلال خواب معمولاً یک علت واحد ندارد. برنامه نامنظم خواب، کار شیفتی، نور و سروصدا، استرس، اضطراب و افسردگی می‌توانند در آن نقش داشته باشند. درد مزمن، رفلاکس، آسم، بیماری‌های تیروئید، مشکلات قلبی یا تنفسی و بعضی بیماری‌های عصبی نیز ممکن است خواب را مختل کنند.
کافئین، نیکوتین، الکل و برخی مواد محرک بر خواب اثر می‌گذارند. بعضی داروها نیز می‌توانند موجب بی‌خوابی یا خواب‌آلودگی شوند؛ از جمله برخی داروهای ضداحتقان، کورتون‌ها، محرک‌ها، بعضی داروهای اعصاب و داروهای آرام‌بخش. داروی تجویزی را خودسرانه قطع نکنید و زمان مصرف آن را بدون نظر پزشک یا داروساز تغییر ندهید.
سن، بارداری، یائسگی، اضافه‌وزن، ساختار راه هوایی و سابقه خانوادگی نیز بسته به نوع اختلال اهمیت دارند. تشخیص علت فقط از روی یک نشانه، مانند خروپف یا خستگی، ممکن نیست.
اختلالات خواب چگونه تشخیص داده می‌شوند؟
ارزیابی معمولاً با شرح حال شروع می‌شود: زمان خواب و بیداری، مدت مشکل، بیدارشدن‌های شبانه، کیفیت خواب، چرت‌ها، مصرف کافئین و داروها و اثر مشکل بر روز بررسی می‌شوند. اطلاعات همسر یا فردی که خواب بیمار را دیده است، به‌ویژه درباره خروپف، وقفه تنفسی و حرکات غیرعادی، می‌تواند مفید باشد.
ثبت دفترچه خواب برای یک تا دو هفته به پزشک کمک می‌کند الگوی مشکل را ببیند. در بعضی موارد معاینه جسمی، آزمایش خون برای بررسی بیماری‌هایی مانند اختلال تیروئید، اکتی‌گرافی با حسگر حرکتی یا آزمون‌های اختصاصی خواب درخواست می‌شود.
پلی‌سومنوگرافی یا تست خواب، تنفس، ضربان قلب، اکسیژن، امواج مغزی و حرکات بدن را هنگام خواب ثبت می‌کند. همه افرادی که بد می‌خوابند به تست خواب نیاز ندارند؛ این آزمون بیشتر زمانی استفاده می‌شود که آپنه خواب، نارکولپسی، برخی اختلالات حرکتی یا رفتارهای غیرعادی خواب مطرح باشند.
اختلالات خواب چگونه درمان می‌شوند؟
درمان به نوع اختلال و علت آن بستگی دارد و یک نسخه واحد برای همه وجود ندارد. اصلاح عادت‌های خواب مهم است، اما در اختلالاتی مانند آپنه خواب، نارکولپسی یا سندرم پای بی‌قرار به‌تنهایی کافی نیست.
- بی‌خوابی مزمن: درمان شناختی رفتاری بی‌خوابی یا CBT-I معمولاً درمان اصلی است و به اصلاح عادت‌ها و افکار نگهدارنده بی‌خوابی کمک می‌کند. برای جزئیات بیشتر، راهنمای درمان بی‌خوابی را ببینید.
- آپنه انسدادی خواب: درمان ممکن است شامل کاهش عوامل خطر، دستگاه فشار مثبت راه هوایی مانند CPAP، ابزار دهانی یا در موارد منتخب روش‌های دیگر باشد.
- اختلالات ریتم شبانه‌روزی: تنظیم دقیق زمان نور، خواب و گاهی درمان دارویی زیر نظر متخصص استفاده می‌شود. زمان‌بندی اشتباه نور یا مکمل می‌تواند مشکل را بدتر کند.
- سندرم پای بی‌قرار: بررسی آهن و بیماری‌ها یا داروهای زمینه‌ای اهمیت دارد و درمان بر اساس علت و شدت انتخاب می‌شود.
- نارکولپسی و پرخوابی‌ها: برنامه خواب، اقدامات ایمنی و داروهای نسخه‌ای ممکن است لازم باشند و باید زیر نظر متخصص مدیریت شوند.
داروهای خواب‌آور می‌توانند در شرایط خاص مفید باشند، اما احتمال خواب‌آلودگی روزانه، زمین‌خوردن، وابستگی یا تداخل دارویی در برخی از آن‌ها وجود دارد. همچنین راهنمای مصرف ملاتونین توضیح می‌دهد که ملاتونین برای همه انواع اختلال خواب مناسب نیست و زمان مصرف، دوز، بیماری‌های همراه و داروهای هم‌زمان باید در نظر گرفته شوند.
برای بهترشدن خواب چه کارهایی می‌توان انجام داد؟
این توصیه‌ها می‌توانند کیفیت خواب را بهتر کنند، اما جای درمان اختلال تشخیص‌داده‌شده را نمی‌گیرند:
- هر روز، حتی تعطیلات، تا حد امکان در ساعت ثابتی بخوابید و بیدار شوید.
- برای خواب زمان کافی در نظر بگیرید و کمبود خواب هفتگی را عادی تلقی نکنید.
- اتاق خواب را خنک، تاریک و آرام نگه دارید.
- در ساعت پایانی پیش از خواب نور شدید و فعالیت تحریک‌کننده را کمتر کنید.
- از مصرف کافئین در ساعات پایانی روز، نیکوتین و وعده سنگین نزدیک خواب پرهیز کنید.
- برای خواب به الکل تکیه نکنید؛ ممکن است خواب را سبک و تکه‌تکه کند.
- در طول روز فعالیت بدنی منظم و تماس با نور طبیعی داشته باشید.
- اگر شب‌ها به‌سختی می‌خوابید، چرت را کوتاه و به اوایل بعدازظهر محدود کنید.
اگر هنگام رانندگی یا کار با دستگاه خواب‌آلود می‌شوید، کار را متوقف کنید. بازکردن پنجره، موسیقی بلند یا کافئین جای توقف و استراحت ایمن را نمی‌گیرد.
چه زمانی برای اختلال خواب باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر مشکل خواب چند هفته ادامه دارد، مرتب تکرار می‌شود یا بر کار، تحصیل، روابط، خلق یا ایمنی اثر گذاشته است، با پزشک مشورت کنید. خروپف همراه با وقفه تنفسی یا خفگی، خواب‌آلودگی شدید روزانه، حمله ناگهانی خواب، ضعف ناگهانی عضلات، رفتارهای آسیب‌زا هنگام خواب و حرکات مداوم پاها نیز نیاز به ارزیابی دارند.
در صورت تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه، تشنج، از دست‌دادن هوشیاری یا خطر فوری آسیب به خود یا دیگران، منتظر نوبت معمول نمانید و با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. این هشدار مربوط به علائم حاد است و به معنای آن نیست که هر اختلال خواب یک وضعیت اورژانسی است.
سؤالات متداول درباره اختلالات خواب
آیا هر خروپفی نشانه آپنه خواب است؟
خیر. خروپف شایع است و همیشه به معنای آپنه نیست؛ اما خروپف بلند همراه با وقفه تنفسی، نفس‌نفس‌زدن، خفگی، سردرد صبحگاهی یا خواب‌آلودگی روزانه باید بررسی شود.
یک فرد بزرگسال به چند ساعت خواب نیاز دارد؟
نیاز خواب بین افراد متفاوت است، اما اغلب بزرگسالان به حدود ۷ تا ۹ ساعت خواب شبانه نیاز دارند. کیفیت، پیوستگی و زمان خواب نیز در کنار تعداد ساعت مهم‌اند.
آیا اختلال خواب با رعایت بهداشت خواب درمان می‌شود؟
گاهی اصلاح عادت‌ها کافی است، به‌ویژه وقتی برنامه نامنظم یا محرک‌های محیطی عامل اصلی باشند. بااین‌حال، آپنه خواب، نارکولپسی، بی‌خوابی مزمن و برخی اختلالات حرکتی یا رفتاری معمولاً به ارزیابی و درمان اختصاصی نیاز دارند.
برای اختلال خواب به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
می‌توانید از پزشک عمومی یا پزشک خانواده شروع کنید. بسته به علائم، ممکن است به متخصص خواب، ریه، مغز و اعصاب، روان‌پزشکی، گوش‌وحلق‌وبینی یا متخصص کودکان ارجاع داده شوید.
آیا می‌توان برای بدخوابی خودسرانه ملاتونین یا قرص خواب مصرف کرد؟
خیر. انتخاب درمان بدون تشخیص علت ممکن است بی‌اثر یا خطرناک باشد و بعضی فرآورده‌ها با داروها و بیماری‌های زمینه‌ای تداخل دارند. پیش از مصرف، به‌ویژه در بارداری، شیردهی، کودکان، سالمندان یا هنگام مصرف داروهای دیگر، با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
برای مدیریت اختلال خواب از کجا شروع کنیم؟
برای شروع، الگوی خواب و علائم روزانه خود را یک تا دو هفته ثبت کنید و داروها، مکمل‌ها، کافئین و زمان چرت را نیز بنویسید. اگر برای محصولات سلامت خواب یا داروی نسخه‌ای راهنمایی می‌خواهید، داروسازان داروم می‌توانند پس از دریافت درخواست یا نسخه، امکان تأمین و نکات مصرف را بررسی کنند؛ تشخیص نوع اختلال همچنان به ارزیابی بالینی نیاز دارد.
اختلال خواب فقط «کم‌خوابیدن» نیست و درمان مؤثر آن به تشخیص درست بستگی دارد. شناخت الگوی مشکل، توجه به علائم هشدار و پرهیز از درمان خودسرانه، مسیر رسیدن به خواب ایمن‌تر و باکیفیت‌تر را کوتاه‌تر می‌کند.
دیدگاهتان را بنویسید