کیسه استومی محفظه‌ای سبک و چسبنده است که روی دهانه‌ای به نام «استوما» روی شکم قرار میگیرد و مدفوع یا ادرار را جمع می‌کند. استوما بخشی از روده یا مسیر ادراری است که طی جراحی به سطح شکم آورده می‌شود تا مواد دفعی از طریق آن از بدن خارج شوند.
استوما عضله کنترل‌کننده ندارد؛ بنابراین فرد معمولاً نمی‌تواند زمان خروج مدفوع یا ادرار را به‌صورت ارادی کنترل کند. به همین دلیل، کیسه استومی باید به‌درستی روی پوست اطراف استوما قرار بگیرد تا مواد دفعی را جمع کند و احتمال نشتی و تماس آن‌ها با پوست کاهش یابد.
این مطلب برای آگاهی عمومی نوشته شده است و جای توصیه پزشک، داروساز یا پرستار متخصص استومی را نمی‌گیرد.
استوما چیست و کیسه استومی چه کاری انجام می‌دهد؟
استوما دهانه‌ای روی سطح شکم است که طی جراحی ایجاد می‌شود تا مدفوع یا ادرار از مسیر جدیدی از بدن خارج شود. بسته به نوع جراحی، بخشی از روده یا مسیر ادراری به سطح شکم آورده می‌شود. استومای سالم معمولاً صورتی تا قرمز و مرطوب است.
برخلاف مقعد، استوما عضله کنترل‌کننده برای نگه‌داشتن مواد دفعی ندارد. به همین دلیل، فرد معمولاً نمی‌تواند زمان خروج مدفوع یا ادرار از استوما را کنترل کند. کیسه استومی روی این دهانه قرار میگیرد و مواد دفعی را به‌طور پیوسته یا در زمان خروج جمع می‌کند.
بخش چسب‌دار سیستم استومی که روی پوست قرار میگیرد، معمولاً پایه یا محافظ پوستی نامیده می‌شود. سوراخ این قسمت باید متناسب با اندازه و شکل استوما باشد. اگر فاصله زیادی میان لبه استوما و پایه وجود داشته باشد، مواد دفعی می‌توانند با پوست تماس پیدا کنند و باعث سوزش و آسیب شوند. از طرف دیگر، سوراخ بسیار کوچک نیز ممکن است به استوما فشار وارد کند.
اگر می‌خواهید با خود جراحی، علت ایجاد این مسیر و تفاوت استومی موقت و دائمی آشنا شوید، راهنمای استومی چیست؟ این موضوع را با جزئیات بیشتری توضیح می‌دهد.
چه کسانی به کیسه استومی نیاز دارند؟
افرادی که پس از جراحی، مدفوع یا ادرارشان از طریق استوما خارج می‌شود به سیستم جمع‌آوری مناسب نیاز دارند. ایجاد استوما ممکن است بخشی از درمان بیماری‌ها یا شرایط مختلفی مانند سرطان روده یا مثانه، بیماری کرون، کولیت اولسراتیو، انسداد یا آسیب شدید روده و بعضی ناهنجاری‌های مادرزادی باشد.
داشتن استوما همیشه به معنی استفاده دائمی از کیسه نیست. بعضی استوماها موقت هستند و برای مدتی ایجاد می‌شوند تا بخش دیگری از روده فرصت ترمیم داشته باشد. در شرایط دیگر، استوما دائمی است و مسیر دفع برای همیشه تغییر می‌کند.
موقت یا دائمی بودن استوما به علت جراحی و وضعیت روده یا دستگاه ادراری بستگی دارد و ارتباطی با یک‌تکه یا دوتکه بودن کیسه ندارد.
کلستومی، ایلئوستومی و یوروستومی چه تفاوتی دارند؟
کلستومی، ایلئوستومی و یوروستومی در اصل انواع استومی هستند، نه نام سه مدل متفاوت کیسه. تفاوت آن‌ها به بخشی از بدن مربوط می‌شود که مسیر خروج مواد دفعی از آن ایجاد شده است. بااین‌حال، نوع استومی بر انتخاب کیسه مناسب تأثیر مستقیم دارد؛ زیرا نوع و غلظت مواد خروجی در هرکدام متفاوت است.
| نوع استومی | مسیر خروج | ماده‌ای که وارد کیسه می‌شود |
|---|---|---|
| کلستومی | بخشی از روده بزرگ | مدفوع؛ قوام آن به محل ایجاد کلستومی بستگی دارد. |
| ایلئوستومی | بخشی از روده باریک | معمولاً مدفوع نرم‌تر یا مایع‌تر که تماس آن با پوست می‌تواند تحریک‌کننده باشد. |
| یوروستومی | مسیر ادراری | ادرار که به‌طور پیوسته وارد کیسه می‌شود. |
بنابراین، اصطلاحاتی مانند «کیسه کلستومی»، «کیسه ایلئوستومی» یا «کیسه یوروستومی» معمولاً برای اشاره به کیسه‌ای استفاده می‌شوند که متناسب با آن نوع استومی طراحی یا انتخاب شده است.
برای مثال، در یوروستومی کیسه باید امکان تخلیه ادرار را داشته باشد، درحالی‌که برای کلستومی ممکن است بسته به وضعیت دفع از کیسه بسته یا قابل‌تخلیه استفاده شود.
کیسه‌ها علاوه بر نوع استومی، از نظر روش اتصال، نحوه تخلیه، شکل پایه و ویژگی‌های دیگری با هم تفاوت دارند. در راهنمای انواع کیسه استومی می‌توانید این مدل‌ها و کاربرد هرکدام را دقیق‌تر مقایسه کنید.
کیسه استومی یک‌تکه و دوتکه چه فرقی دارند؟
یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های کیسه‌های استومی، روش اتصال کیسه به پایه‌ای است که روی پوست قرار میگیرد.
کیسه استومی یک‌تکه چیست؟
در سیستم یک‌تکه، کیسه و قسمت چسب‌دار آن یک مجموعه هستند. بنابراین هنگام تعویض، کل سیستم از روی پوست برداشته و کیسه جدید جایگزین می‌شود. این مدل قطعات کمتری دارد و معمولاً ضخامت مجموعه نیز کمتر است.
کیسه استومی دوتکه چیست؟
در سیستم دوتکه، پایه و کیسه دو قسمت جدا هستند. ابتدا پایه روی پوست اطراف استوما قرار میگیرد و سپس کیسه به آن متصل می‌شود. در برخی شرایط می‌توان کیسه را جدا و تعویض کرد، بدون اینکه هر بار پایه از روی پوست برداشته شود.
کیسه بسته و قابل‌تخلیه چه تفاوتی دارند؟
تفاوت دیگری که هنگام انتخاب کیسه استومی با آن روبه‌رو می‌شوید، بسته یا قابل‌تخلیه بودن کیسه است.
کیسه بسته دریچه تخلیه ندارد و پس از پُر شدن در زمان مناسب تعویض می‌شود. این مدل ممکن است برای بعضی افراد دارای کلستومی و دفع نسبتاً شکل‌گرفته مناسب باشد.
کیسه قابل‌تخلیه در قسمت پایین خود خروجی دارد و می‌توان محتویات آن را بدون جدا کردن کامل کیسه از بدن تخلیه کرد. این ویژگی در شرایطی که خروجی استوما بیشتر یا مایع‌تر است اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
هیچ‌کدام از این مدل‌ها برای همه افراد بهتر نیستند. نوع استومی، وضعیت پوست، دفعات و غلظت خروجی، فرم شکم، فعالیت روزانه و راحتی فرد در استفاده از سیستم باید در انتخاب در نظر گرفته شوند.
کیسه استومی مناسب را چگونه انتخاب کنیم؟
کیسه مناسب باید مواد دفعی را بدون نشتی جمع کند، اتصال مطمئنی با پوست داشته باشد و در عین حال باعث فشار یا آسیب پوست اطراف استوما نشود. انتخاب کیسه فقط براساس نام یا برند محصول انجام نمی‌شود و چند عامل باید هم‌زمان بررسی شوند:
- نوع استومی: نیازهای فرد دارای کلستومی، ایلئوستومی یا یوروستومی یکسان نیست.
- اندازه و شکل استوما: سوراخ پایه باید تا حد امکان متناسب با استوما باشد، بدون اینکه به آن فشار وارد کند.
- صاف یا فرورفته بودن استوما: میزان بیرون‌زدگی استوما از سطح پوست می‌تواند در انتخاب نوع پایه مؤثر باشد.
- فرم شکم: چین‌های پوستی، جای زخم جراحی و فرورفتگی یا برجستگی اطراف استوما ممکن است بر چسبندگی پایه اثر بگذارند.
- نوع و حجم خروجی: مدفوع شکل‌گرفته، مدفوع مایع و ادرار نیازهای متفاوتی ایجاد می‌کنند.
- وضعیت پوست: قرمزی، سوزش یا زخم مداوم باید بررسی شود و نباید صرفاً با اضافه کردن محصولات مختلف پوشانده شود.
- سبک زندگی: فعالیت روزانه، کار، ورزش، توانایی دست‌ها و راحتی فرد هنگام تخلیه یا تعویض نیز اهمیت دارند.
پایه‌های استومی نیز می‌توانند شکل‌های متفاوتی داشته باشند. پایه‌های صاف برای بسیاری از افراد مناسب‌اند، اما در بعضی شرایط، برای مثال زمانی که استوما هم‌سطح یا پایین‌تر از سطح پوست قرار گرفته است، ممکن است متخصص استومی استفاده از پایه‌های محدب یا کوژ را بررسی کند. انتخاب این مدل بهتر است براساس وضعیت واقعی استوما و پوست انجام شود.
در هفته‌های نخست پس از جراحی، اندازه و شکل استوما ممکن است تغییر کند. به همین دلیل اندازه‌گیری منظم استوما و بررسی تناسب پایه در این دوره اهمیت بیشتری دارد.
کیسه استومی چگونه روی بدن نصب می‌شود؟
برای نصب کیسه، ابتدا پوست اطراف استوما باید به‌آرامی تمیز و کاملاً خشک شود. سپس سوراخ پایه متناسب با اندازه استوما آماده و بدون چین‌خوردگی روی پوست قرار میگیرد. در سیستم دوتکه، پس از نصب پایه، کیسه به آن متصل می‌شود.
وجود رطوبت، مواد چرب یا باقی‌مانده بعضی محصولات روی پوست می‌تواند چسبندگی پایه را کاهش دهد. به همین دلیل استفاده از کرم‌های چرب، روغن یا صابون‌های حاوی مواد مرطوب‌کننده و عطری درست پیش از نصب کیسه ممکن است مشکل ایجاد کند.
پودر، خمیر، حلقه و اسپری محافظ نیز محصولاتی نیستند که همه افراد در هر بار تعویض به آن‌ها نیاز داشته باشند. هرکدام برای شرایط مشخصی طراحی شده‌اند و استفاده بی‌دلیل از چند محصول می‌تواند فرایند نصب را پیچیده‌تر کند.
این توضیحات فقط مراحل کلی را نشان می‌دهد. راهنمای نحوه نصب کیسه استومی اندازه‌گیری استوما، آماده‌کردن پایه، چسباندن و بررسی اتصال کیسه را مرحله‌به‌مرحله توضیح می‌دهد.
چه زمانی باید کیسه استومی را تخلیه یا تعویض کرد؟
بهتر است کیسه قابل‌تخلیه پیش از سنگین شدن بیش از حد خالی شود. در بسیاری از موارد، زمانی که حدود یک‌سوم تا نصف کیسه پُر شده است، تخلیه آن راحت‌تر است و وزن محتویات فشار کمتری به اتصال کیسه وارد می‌کند.
اما زمان تعویض کامل سیستم برای همه یکسان نیست. نوع کیسه و پایه، وضعیت پوست، میزان تعریق، نوع خروجی استوما و شرایط فرد می‌توانند بر فاصله تعویض‌ها اثر بگذارند.
اگر مواد دفعی به زیر پایه نفوذ کرده‌اند، لبه پایه جدا شده است یا سوزش و خارش جدیدی در پوست احساس می‌شود، بهتر است منتظر زمان معمول تعویض نمانید و اتصال سیستم را بررسی کنید.
در راهنمای تعویض کیسه استومی می‌توانید با وسایل لازم، روش جدا کردن آرام پایه، تمیز کردن پوست و قرار دادن سیستم جدید آشنا شوید.
چرا کیسه استومی نشت می‌کند؟
نشتی یکی از مشکلات مهم در استفاده از کیسه استومی است، اما تکرار مداوم آن نباید بخشی عادی از زندگی با استوما در نظر گرفته شود. در بسیاری از موارد، نشتی زمانی رخ می‌دهد که پایه کاملاً متناسب با استوما یا فرم پوست اطراف آن نیست.
بزرگ بودن سوراخ پایه، وجود چین یا فرورفتگی روی شکم، پُر شدن بیش از حد کیسه، تعریق زیاد، جدا شدن بخشی از چسب یا تغییر اندازه استوما از دلایل احتمالی هستند.
اگر مدفوع یا ادرار به زیر پایه رسیده است، اضافه کردن چسب یا نوار روی لبه خارجی معمولاً مشکل اصلی را حل نمی‌کند؛ زیرا مواد دفعی همچنان می‌توانند با پوست تماس داشته باشند. در چنین شرایطی، سیستم باید تعویض و پوست بررسی شود.
در راهنمای نشتی کیسه استومی می‌توانید علت‌های رایج نشتی و راه بررسی هرکدام را دقیق‌تر بخوانید.
اگر نشتی مرتب تکرار می‌شود، پایه مدام جدا می‌شود یا پوست اطراف استوما آسیب دیده است، بهتر است پرستار استومی اندازه و شکل استوما، فرم شکم و تناسب سیستم مورد استفاده را بررسی کند.
چگونه از پوست اطراف استوما مراقبت کنیم؟
پوست سالم اطراف استوما باید تا حد زیادی شبیه پوست سایر قسمت‌های شکم باشد. قرمزی ماندگار، خارش، سوزش، رطوبت، زخم یا درد نشانه‌هایی هستند که علت آن‌ها باید بررسی شود.
برای مراقبت معمول، پوست اطراف استوما باید هنگام تعویض به‌آرامی تمیز و پیش از قرار دادن پایه جدید کاملاً خشک شود. جدا کردن خشن چسب نیز می‌تواند به پوست آسیب برساند؛ بنابراین پایه باید آرام و با حمایت پوست برداشته شود.
یکی از مهم‌ترین راه‌های محافظت از پوست، جلوگیری از تماس طولانی مدفوع یا ادرار با آن است. اگر سوراخ پایه بیش از حد بزرگ باشد یا مواد دفعی مرتب به زیر چسب نفوذ کنند، استفاده از محصولات مراقبتی به‌تنهایی علت اصلی مشکل را برطرف نمی‌کند.
پاک‌کننده چسب، حلقه محافظ، خمیر، پودر استومی و اسپری محافظ کاربردهای متفاوتی دارند. راهنمای محصولات بهداشتی استومی توضیح می‌دهد هرکدام در چه شرایطی کاربرد دارند و چرا لازم نیست همه آن‌ها در هر تعویض استفاده شوند.
چه علائمی نیاز به بررسی سریع پزشکی دارند؟
تغییرات جزئی در استوما یا پوست همیشه نشانه یک مشکل جدی نیستند، اما بعضی علائم بهتر است سریع‌تر توسط پزشک یا پرستار استومی بررسی شوند:
- تیره، سیاه، بسیار کم‌رنگ یا غیرعادی شدن رنگ استوما؛
- خون‌ریزی قابل‌توجه یا ادامه‌دار؛
- تب، لرز، درد شدید شکم، نفخ، تهوع یا استفراغ؛
- کم شدن یا قطع خروجی استوما همراه با درد و نفخ؛
- افزایش قابل‌توجه خروجی مایع همراه با خشکی دهان، ضعف یا سایر نشانه‌های کم‌آبی؛
- تورم تازه اطراف استوما یا تغییر واضح در شکل و اندازه آن؛
- زخم، تاول یا آسیب قابل‌توجه پوست اطراف استوما؛
- نشتی مداوم که با تعویض صحیح سیستم برطرف نمی‌شود.
در افراد دارای ایلئوستومی، افزایش زیاد خروجی مایع می‌تواند خطر کم‌آبی را بیشتر کند. در یوروستومی نیز علائمی مانند تب یا درد پهلو، به‌خصوص همراه با تغییرات غیرعادی ادرار، نیاز به ارزیابی پزشکی دارند.
آیا می‌توان با کیسه استومی زندگی معمولی داشت؟
بله. بسیاری از افراد پس از طی دوره بهبود جراحی و یادگیری مراقبت از استوما می‌توانند به کار، سفر و بسیاری از فعالیت‌های روزانه خود برگردند. وجود کیسه به‌خودی‌خود به معنی کنار گذاشتن زندگی عادی نیست.
آیا کیسه استومی از زیر لباس مشخص می‌شود؟
کیسه مناسب معمولاً زیر لباس‌های روزمره قابل استفاده است و لازم نیست برای پوشاندن آن لباس بسیار گشاد بپوشید. مهم‌تر از نوع لباس این است که کمر شلوار یا کمربند فشار نامناسبی روی استوما و کیسه ایجاد نکند.
آیا با کیسه استومی می‌توان حمام کرد؟
در بسیاری از موارد می‌توان با سیستم استومی حمام کرد و پس از طی دوره اولیه بهبود، مراقبت‌های روزمره را طبق آموزش تیم درمان ادامه داد. جزئیات مراقبت ممکن است براساس نوع جراحی، وضعیت زخم و سیستم مورد استفاده متفاوت باشد.
برای بیرون رفتن و سفر چه وسایلی همراه داشته باشیم؟
بهتر است هنگام بیرون رفتن یا سفر، چند وسیله ضروری مانند کیسه و پایه یدکی، دستمال یا وسایل تمیزکردن مورد استفاده خود و کیسه‌ای برای دور ریختن لوازم مصرف‌شده همراه داشته باشید. در سفرهای طولانی، همراه داشتن لوازم بیشتر از مقدار معمول می‌تواند از دردسر کمبود تجهیزات جلوگیری کند.
آیا با کیسه استومی می‌توان ورزش کرد؟
بازگشت به فعالیت بدنی معمولاً به وضعیت بهبود پس از جراحی بستگی دارد. زمان شروع ورزش، بلند کردن اجسام سنگین و فعالیت‌هایی که ممکن است به شکم یا استوما فشار وارد کنند بهتر است با پزشک یا پرستار استومی هماهنگ شود.
[فرد دارای کیسه استومی زیر لباس همراه با کیف کوچک لوازم مراقبتی](living-with-ostomy.webp)
انتخاب سیستم مناسب و همراه داشتن لوازم یدکی می‌تواند انجام بسیاری از فعالیت‌های روزانه را آسان‌تر کند.
پرسش‌های رایج درباره کیسه استومی چیست؟
آیا کیسه استومی یک‌بارمصرف است؟
کیسه‌های استومی برای مدت محدودی استفاده و سپس تعویض می‌شوند. کیسه بسته پس از زمان مناسب تعویض کنار گذاشته می‌شود، اما کیسه قابل‌تخلیه را می‌توان در طول مدت استفاده چند بار تخلیه کرد و سپس کل کیسه یا سیستم را در زمان مناسب تعویض کرد.
آیا کیسه استومی بو می‌دهد؟
هنگامی که کیسه سالم و به‌درستی بسته شده باشد، نباید بوی مداومی از آن خارج شود. احساس بوی مداوم هنگام بسته بودن سیستم می‌تواند نشانه‌ای برای بررسی نشتی، محل خروجی کیسه یا عملکرد سیستم باشد.
آیا استوما درد دارد؟
خود بافت استوما معمولاً هنگام تماس ملایم مانند پوست اطراف احساس درد ندارد. بااین‌حال، پوست اطراف استوما می‌تواند به‌دلیل نشتی، چسب نامناسب یا تحریک پوستی دچار درد و سوزش شود. درد ماندگار یا شدید باید بررسی شود.
آیا استومی همیشه دائمی است؟
خیر. بعضی استوماها موقت و بعضی دائمی هستند. این موضوع به علت جراحی، بخش درگیر روده یا دستگاه ادراری و امکان بازگرداندن مسیر طبیعی دفع بستگی دارد.
کیسه استومی هر چند وقت یک‌بار باید عوض شود؟
یک فاصله زمانی ثابت برای همه وجود ندارد. نوع سیستم، وضعیت پوست، میزان تعریق و مقدار و نوع خروجی بر زمان تعویض اثر دارند. اگر نشتی ایجاد شده یا چسب از پوست جدا شده است، نباید فقط برای رسیدن به برنامه معمول تعویض صبر کرد.
اگر کیسه استومی مرتب نشت کند چه کار کنیم؟
نشتی مکرر نیاز به پیدا کردن علت دارد. اندازه نامناسب سوراخ پایه، تغییر اندازه استوما، چین‌های پوستی، فرم شکم یا نامناسب بودن سیستم می‌توانند نقش داشته باشند. اگر مشکل با نصب صحیح برطرف نمی‌شود، بهتر است پرستار استومی سیستم و پوست را بررسی کند.
برای خرید کیسه استومی باید چه مشخصاتی را بدانیم؟
نوع استومی، یک‌تکه یا دوتکه بودن سیستم، اندازه و مدل پایه و مشخصات دقیق محصول از اطلاعات مهم هنگام تهیه کیسه هستند. اگر قبلاً از محصول مشخصی استفاده می‌کنید، بررسی مشخصات همان محصول احتمال انتخاب اشتباه را کمتر می‌کند.
برای استعلام موجودی و قیمت کیسه استومی، پایه، حلقه محافظ و سایر وسایل موردنیاز می‌توانید مشخصات محصول را در داروخانه آنلاین داروم ثبت کنید. نوع و اندازه محصول بررسی می‌شود و خرید پس از بررسی موجودی و تأیید قیمت از سوی داروخانه انجام خواهد شد.
مهم‌ترین نکته درباره استفاده از کیسه استومی چیست؟
مهم‌ترین نکته این است که کیسه و پایه با نوع استوما، اندازه آن، فرم بدن و وضعیت پوست هماهنگ باشند. یک سیستم مناسب باید مواد دفعی را بدون نشتی جمع کند و تا حد امکان از تماس آن‌ها با پوست جلوگیری کند.
سوزش مداوم پوست، جدا شدن مرتب پایه یا نشت مکرر مدفوع و ادرار شرایطی نیستند که فرد مجبور باشد همیشه با آن‌ها کنار بیاید. اگر این مشکلات تکرار می‌شوند، به‌جای امتحان کردن خودسرانه محصولات متعدد، بهتر است علت اصلی با کمک پرستار استومی بررسی شود.
این مطلب بر چه منابعی تکیه دارد؟
- Definition & Facts for Ostomy Surgery of the Bowel، مؤسسه ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا (NIDDK).
- Urinary Diversion، مؤسسه ملی دیابت و بیماری‌های گوارشی و کلیوی آمریکا (NIDDK).
- Changing Your Ostomy Pouch، MedlinePlus، کتابخانه ملی پزشکی آمریکا.
- Peristomal Skin Assessment Guide for Consumers، انجمن پرستاران زخم، استومی و بی‌اختیاری (WOCN).
- Complications of a Colostomy، سرویس سلامت همگانی بریتانیا (NHS).
دیدگاهتان را بنویسید