این مطلب برای آگاهی عمومی است و جای توصیه پزشک، پرستار استومی، داروساز یا دیگر متخصصان واجد صلاحیت را نمی‌گیرد. اگر به‌تازگی جراحی کرده‌اید یا خروجی، پوست و شکل استومای شما تغییر کرده است، برنامه شخصی تیم درمان مقدم است.
برای استعلام قیمت و خرید کیسه، چسب پایه، حلقه محافظ، خمیر، پودر یا سایر ملزومات مراقبتی می‌توانید درخواست محصول را در داروخانه آنلاین داروم ثبت کنید. داروخانه پس از بررسی نوع محصول، موجودی و قیمت روز، نتیجه را اعلام می‌کند و در صورت تأیید و پرداخت شما، سفارش وارد مرحله بعد می‌شود.
مراقبت‌های استومی در خانه از کجا شروع می‌شود؟
مراقبت روزانه با مشاهده، تمیز نگه‌داشتن و ثبت تغییرات شروع می‌شود. استوما دهانه‌ای است که جراح برای خروج مدفوع یا ادرار روی شکم ایجاد می‌کند. کولوستومی از روده بزرگ، ایلئوستومی از روده باریک و یوروستومی از مسیر ادراری منشأ می‌گیرد؛ بنابراین نوع و حجم خروجی و نیازهای مراقبتی همه افراد یکسان نیست.
برای یک بررسی سریع، هر روز این موارد را مرور کنید:
- کیسه نشتی ندارد و بیش از حد پر یا بادکرده نیست.
- در پوست اطراف استوما سوزش، خارش، رطوبت، زخم یا تغییر رنگ پایدار دیده نمی‌شود.
- مقدار و غلظت خروجی با الگوی معمول شما تفاوت مهمی ندارد.
- به‌اندازه کافی مایعات مصرف کرده‌اید و ادرار به‌طور غیرعادی کم یا تیره نشده است.
- لوازم تعویض برای خانه و یک دست اضافه برای بیرون از منزل آماده است.
استوما و پوست سالم چه ظاهری دارند؟
استومای سالم معمولاً مرطوب و صورتی تا قرمز است و پوست اطراف آن باید شبیه پوست سالم دیگر قسمت‌های شکم باشد. کمی خون روی دستمال هنگام پاک‌کردن ملایم استوما ممکن است دیده شود، اما خونریزی ادامه‌دار، زیاد یا خون داخل کیسه طبیعی تلقی نمی‌شود.
در هفته‌های نخست پس از جراحی، اندازه و شکل استوما با کاهش ورم تغییر می‌کند. به همین دلیل اندازه‌گیری منظم و تنظیم دهانه چسب پایه مهم است. افزایش یا کاهش وزن، چین‌های پوستی، اسکار، فتق اطراف استوما یا تغییر فرم شکم نیز ممکن است تناسب سیستم قبلی را بر هم بزند.
قرمزی‌ای که چند دقیقه پس از برداشتن چسب برطرف می‌شود ممکن است ناشی از فشار موقت باشد. قرمزی پایدار، درد، سوزش، خارش، جوش، رطوبت یا زخم باز نیاز به بررسی علت دارد. نشت محتویات زیر چسب پایه یکی از علت‌های شایع آسیب پوست است.
پوست اطراف استوما را چگونه تمیز و محافظت کنیم؟
پوست را با آب ولرم و پارچه نرم یا دستمال مناسب تمیز کنید و پیش از نصب سیستم جدید کاملاً خشک کنید. پاک‌کردن باید آرام باشد؛ مالش شدید، الکل و مواد شیمیایی قوی می‌توانند پوست را تحریک کنند.
- وسایل لازم را پیش از برداشتن کیسه کنار دست بگذارید.
- چسب پایه را آهسته جدا کنید و هم‌زمان پوست را با دست نگه دارید. کشیدن ناگهانی چسب می‌تواند به پوست آسیب بزند.
- پشت چسب مصرف‌شده را نگاه کنید تا مسیر احتمالی نشت را پیدا کنید.
- پوست را با آب ولرم تمیز و با ضربه‌های آرام خشک کنید.
- اندازه استوما و وضعیت پوست را بررسی کنید و سپس سیستم جدید را بچسبانید.
صابون‌های روغنی یا حاوی لوسیون، کرم چرب، پودر تالک و دستمال مرطوب کودک ممکن است چسبندگی را کم یا پوست را تحریک کنند. اگر استفاده از صابون برای شما مجاز است، نوع ملایم و بدون روغن را انتخاب و باقی‌مانده آن را کاملاً آبکشی کنید. محصولات تخصصی مانند اسپری محافظ، پودر استوما یا پاک‌کننده چسب نیز باید متناسب با مشکل و طبق راهنمای پرستار استومی مصرف شوند.
کیسه را چه زمانی تخلیه و سیستم را چه زمانی تعویض کنیم؟
کیسه قابل‌تخلیه را معمولاً وقتی حدود یک‌سوم تا نصف آن پر شده یا با گاز باد کرده است، خالی کنید. صبرکردن تا پرشدن کامل، وزن و کشش روی چسب را بیشتر و احتمال نشت را زیاد می‌کند.
زمان تعویض کامل سیستم برای همه یکسان نیست و به نوع استوما، نوع کیسه و چسب، پوست، شکل شکم و توصیه تیم درمان بستگی دارد. با این حال، نشت، بوی غیرعادی در زمانی غیر از تخلیه، سوزش یا خارش زیر چسب نشانه‌هایی هستند که نباید تا موعد معمول صبر کنید. برای مراحل کامل و تفاوت سیستم یک‌تکه و دوتکه، صفحه «تعویض کیسه استومی» باید مرجع جزئی‌تر باشد.
زمانی را انتخاب کنید که خروجی استوما کمتر است؛ برای بسیاری از افراد صبح پیش از خوردن و نوشیدن یا چند ساعت بعد از غذا مناسب‌تر است. وسایل را از قبل آماده کنید و عجله نکنید.
چگونه اندازه و چسبندگی کیسه را بررسی کنیم؟
دهانه چسب پایه باید نزدیک به محل اتصال استوما و پوست قرار بگیرد، بدون اینکه به استوما فشار بیاورد یا بخش زیادی از پوست را بی‌پوشش بگذارد. فاصله زیاد، پوست را در تماس با مدفوع یا ادرار قرار می‌دهد؛ دهانه خیلی تنگ نیز می‌تواند به استوما ساییدگی وارد کند.
پس از قرار دادن چسب پایه روی پوست خشک، چین‌های پوست را تا حد امکان صاف کنید و با گرمای دست و فشار ملایم به چسبیدن آن کمک کنید. اگر شکم فرورفتگی، چین یا اسکار دارد، حلقه یا خمیر محافظ ممکن است به پرکردن فضا و ایجاد آب‌بندی بهتر کمک کند. کیسه یا چسب محدب برای بعضی استوماهای هم‌سطح یا فرورفته کاربرد دارد، اما انتخاب آن بهتر است با ارزیابی پرستار استومی انجام شود.
کیسه، چسب پایه، حلقه محافظ، خمیر، اسپری یا دستمال محافظ پوست، پاک‌کننده چسب، پودر استوما و کمربند از جمله «محصولات بهداشتی استومی» هستند. همه افراد به همه این وسایل نیاز ندارند؛ محصول بیشتر لزوماً مراقبت بهتر نیست و ترکیب نامناسب می‌تواند چسبندگی را کاهش دهد.
برای تغذیه و آب‌رسانی چه نکاتی مهم است؟
مایعات را در طول روز منظم مصرف کنید و تغییر مقدار یا آبکی‌شدن خروجی را جدی بگیرید. خطر کم‌آبی به‌ویژه در ایلئوستومی و هنگام گرما، تب، اسهال، استفراغ یا خروجی زیاد بیشتر است. خشکی دهان، تشنگی، ضعف، گرفتگی عضله، سرگیجه و کم‌شدن یا تیره‌شدن ادرار می‌توانند نشانه کم‌آبی باشند.
مقدار مناسب مایعات و نیاز به محلول‌های حاوی الکترولیت برای هر فرد متفاوت است. اگر بیماری قلبی یا کلیوی دارید، خودسرانه مصرف مایعات یا نمک را زیاد نکنید و برنامه پزشک را دنبال کنید. خروجی زیاد یا آبکی که ادامه پیدا می‌کند باید با پرستار استومی یا پزشک مطرح شود.
غذا را آهسته بخورید، خوب بجوید و خوراکی‌های جدید را یکی‌یکی وارد برنامه کنید تا اثر آن‌ها بر گاز، بو و غلظت خروجی مشخص شود. محدودیت غذایی ثابت برای همه وجود ندارد. در دوره پس از جراحی یا در فردی که سابقه انسداد دارد، تیم درمان ممکن است موقتاً مصرف بعضی خوراکی‌های پرفیبر را تنظیم کند.
برخی قرص‌های آهسته‌رهش یا روکش‌دار ممکن است در دستگاه گوارش کوتاه‌شده به‌طور کامل جذب نشوند. اگر قرص سالم را در کیسه می‌بینید یا احساس می‌کنید دارو اثر همیشگی را ندارد، دارو را قطع یا خرد نکنید؛ موضوع را با پزشک یا داروساز در میان بگذارید.
با نشت، بو، گاز و صدای استوما چه کنیم؟
نشت مکرر یک وضعیت اجتناب‌ناپذیر نیست و معمولاً باید علت آن پیدا شود. اندازه نامناسب دهانه، پوست مرطوب، چین شکم، فرسوده‌شدن چسب، تغییر وزن یا نامتناسب‌بودن نوع چسب پایه می‌تواند نقش داشته باشد. سیستم را فقط با چسب بیشتر وصله نکنید؛ پوست و پشت چسب قبلی را بررسی و در صورت تکرار، از پرستار استومی کمک بگیرید.
در یک سیستم سالم، بو معمولاً هنگام تخلیه احساس می‌شود. بوی ناگهانی در زمان بسته‌بودن کیسه می‌تواند علامت نشتی یا آلودگی قسمت تخلیه باشد. پرشدن کیسه از گاز نیز با تخلیه به‌موقع، بررسی فیلتر و شناخت غذاها یا نوشیدنی‌های گازساز بهتر مدیریت می‌شود. استوما عضله کنترل‌کننده ندارد؛ بنابراین صدا یا گاز همیشه قابل‌پیش‌بینی نیست.
حمام، خواب، ورزش و سفر با استومی چگونه مدیریت می‌شود؟
بیشتر افراد می‌توانند با کیسه یا بدون آن حمام کنند، مگر اینکه تیم درمان توصیه دیگری داده باشد. آب به استوما آسیب نمی‌زند. پس از حمام، پوست و بخش پارچه‌ای سیستم را خوب خشک کنید و چسب را از نظر شل‌شدن بررسی کنید.
برای خواب، کیسه را پیش از رفتن به تخت تخلیه کنید و وضعیتی را انتخاب کنید که روی استوما فشار نیاورد. افراد دارای یوروستومی ممکن است طبق آموزش تیم درمان از کیسه شب استفاده کنند. هنگام بازگشت به ورزش، از فعالیت سبک شروع کنید و درباره بلندکردن اجسام سنگین یا محافظت در برابر فتق با جراح یا پرستار استومی مشورت کنید.
برای خروج از خانه یک بسته کوچک شامل کیسه و چسب اضافه، الگوی اندازه‌گیری، کیسه زباله، دستمال نرم، لباس زیر یا لباس اضافه و وسایل تجویزشده همراه داشته باشید. در سفر، وسایل ضروری را در دسترس نگه دارید و بیش از مقدار معمول همراه ببرید. قیچی موردنیاز برای برش چسب ممکن است در بازرسی هوایی محدودیت داشته باشد؛ چسب‌ها را از قبل آماده کنید یا قوانین شرکت حمل‌ونقل را بررسی کنید.
چه زمانی باید با پزشک یا پرستار استومی تماس بگیریم؟
تغییرات شدید یا پایدار را به حساب سازگاری عادی نگذارید. موضوع عوارض استومی دامنه گسترده‌تری دارد، اما در مراقبت روزانه این نشانه‌ها نیازمند تماس سریع با تیم درمان هستند:
- قطع یا کاهش واضح خروجی نسبت به الگوی معمول، به‌ویژه همراه با دل‌درد، گرفتگی، تورم، تهوع یا استفراغ؛
- درد شدید شکم، تب یا لرز؛
- خروجی بسیار زیاد و آبکی یا نشانه‌های کم‌آبی؛
- خونریزی زیاد، ادامه‌دار یا خون قابل‌توجه داخل کیسه؛
- تغییر غیرعادی رنگ استوما به بسیار تیره، بنفش، خاکستری یا سیاه؛
- بیرون‌زدگی واضح‌تر از معمول، فرورفتن استوما یا تورم جدید اطراف آن؛
- قرمزی، زخم، ترشح یا درد پوست که با اصلاح تناسب کیسه بهتر نمی‌شود؛
- نشت‌های مکرر یا نیاز ناگهانی به تعویض بسیار بیشتر از معمول.
اگر درد شدید، استفراغ مکرر، قطع خروجی همراه با علائم انسداد، خونریزی قابل‌توجه یا تغییر رنگ نگران‌کننده استوما دارید، منتظر نوبت عادی نمانید و از خدمات فوری پزشکی محل زندگی خود کمک بگیرید.
پرسش‌های رایج درباره مراقبت‌های استومی چیست؟
آیا استوما باید هر روز شسته شود؟
پوست اطراف استوما باید هنگام تعویض سیستم با آب ولرم تمیز و کاملاً خشک شود. شست‌وشوی زیاد با مواد قوی یا معطر لازم نیست و می‌تواند پوست و چسبندگی را خراب کند.
آیا قرمزی پوست اطراف استوما طبیعی است؟
پوست سالم اطراف استوما باید شبیه پوست دیگر شکم باشد. قرمزی گذرای ناشی از برداشتن چسب ممکن است در چند دقیقه برطرف شود؛ قرمزی پایدار، سوزش، خارش یا زخم طبیعی نیست و باید علت آن بررسی شود.
آیا می‌توان با کیسه استومی خوابید؟
بله. کیسه برای استفاده پیوسته طراحی شده است. پیش از خواب آن را تخلیه کنید، آب‌بندی را بررسی کنید و از خوابیدن مستقیم روی استوما خودداری کنید.
چرا کیسه استومی مرتب نشت می‌کند؟
علت می‌تواند اندازه نامناسب دهانه، رطوبت پوست، چین یا اسکار شکم، تغییر اندازه استوما، انتخاب نامناسب چسب پایه یا طولانی‌شدن زمان استفاده باشد. نشت مکرر نیازمند بازبینی سیستم توسط پرستار استومی است.
برای بیرون از خانه چه وسایلی همراه داشته باشیم؟
حداقل یک یا دو ست کامل تعویض، کیسه زباله، دستمال نرم، وسایل محافظ توصیه‌شده و یک لباس اضافه همراه داشته باشید. نگه‌داشتن فهرست محصولات و اندازه چسب نیز خرید یا جایگزینی را آسان‌تر می‌کند.
برای تهیه ملزوماتی که اندازه و نوع آن‌ها مشخص شده است، درخواست خود را در داروخانه آنلاین داروم ثبت کنید تا داروخانه موجودی و قیمت را بررسی کند. انتخاب محصول جدید برای نشت، زخم پوست یا استومای فرورفته بهتر است پس از ارزیابی پرستار استومی انجام شود.
چطور یک برنامه مطمئن برای مراقبت‌های استومی بسازیم؟
یک برنامه خوب بر سه اصل استوار است: شناخت الگوی طبیعی بدن خود، پیشگیری از تماس خروجی با پوست و اقدام زودهنگام هنگام تغییر. کیسه را به‌موقع تخلیه کنید، پوست را در هر تعویض ببینید، مقدار خروجی و آب‌رسانی را زیر نظر داشته باشید و وسایل ضروری را آماده نگه دارید. با تجربه، این مراحل به بخشی قابل‌مدیریت از زندگی روزمره تبدیل می‌شوند.
این راهنما بر چه منابعی تکیه دارد؟
- WOCN Society و United Ostomy Associations of America؛ راهنمای مراقبت پایه از پوست استومی
- American Society of Colon and Rectal Surgeons؛ اطلاعات تکمیلی استومی
- NHS؛ عوارض احتمالی کولوستومی و علائم هشدار
- NHS؛ بهبود و تغییرات سبک زندگی پس از کولوستومی
- مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی کردستان؛ بومی‌سازی راهنمای بالینی مراقبت از کیسه استومی در منزل
دیدگاهتان را بنویسید